������Ƶ

Gallai'r canfyddiadau, a gyhoeddwyd yn , yn y pen draw helpu ymchwilwyr i ddeall pam mae adferiad o anafiadau difrifol i'r nerfau yn aml yn anghyflawn, a sut y gallai newidiadau yn yr ymennydd ryngweithio ag adferiad.

Mae'r ymennydd yn cynrychioli gwahanol rannau o'r corff, gan gynnwys bysedd unigol, mewn trefniant trefnus, a ddisgrifir yn aml fel ‘map’. Mae gan bob bys le nodweddiadol o fewn y map hwn, mewn trefniant rhyfeddol o gyson ar draws pobl. Credir bod y drefn hon yn adlewyrchu strwythur y wybodaeth synhwyraidd sy'n dod o'r llaw a'r ffordd rydym yn defnyddio ein dwylo mewn bywyd bob dydd.

Pan fydd un o'r nerfau mawr yn cael ei dorri, mae cyfathrebu rhwng y llaw a'r ymennydd yn cael ei amharu arno, a gellir colli symudiad a theimlad. Gall llawfeddygon adfer hyn trwy ailgysylltu pennau toredig y nerf. Yn rhyfeddol, gall ffibrau’r nerfau dyfu'n ôl i'r llaw, gan adfer cyfathrebu â'r ymennydd yn raddol a chaniatáu i symudiad a theimlad ddychwelyd.

Fodd bynnag, mae'r broses hon yn datblygu heb ganllawiau manwl gywir. Nid yw ffibrau’r nerfau sy'n adfywio o reidrwydd yn ailgysylltu â'r un rhannau o'r llaw ag yr oeddent yn eu gwasanaethu cyn yr anaf. Mae'r llinellau cyfathrebu rhwng y llaw a'r ymennydd yn cael eu hadfer, ond gellir newid eu trefniadaeth. Mae fel pe bai'r llaw bellach yn siarad iaith wahanol: mae cyfathrebu'n dychwelyd, ond mae'r cod sy'n cyrraedd yr ymennydd wedi newid.

Mae ymchwilwyr wedi amau ers tro y gallai'r ailgysylltu hyn newid mapiau'r ymennydd o'r llaw, yn seiliedig i raddau helaeth ar astudiaethau mewn anifeiliaid. Mae ymchwil dan arweiniad Dr Ken Valyear, Uwch Ddarlithydd mewn Seicoleg ym Mhrifysgol ������Ƶ, bellach wedi profi'r syniad hwn mewn bodau dynol.

Gan ddefnyddio MRI swyddogaethol yn Uned Delweddu ������Ƶ, mapiodd Dr Valyear a'i fyfyriwr PhD ar y pryd, Dr Martin Weber, ymatebion yr ymennydd i gyffyrddiad mewn 21 o bobl a oedd wedi cael llawdriniaeth i atgyweirio un neu fwy o nerfau mawr yn y llaw, gan eu cymharu â 30 o bobl heb anafiadau i'r nerfau.

Gwnaethant ddarganfod bod patrwm nodweddiadol cynrychioliadau’r bysedd yn yr ymennydd wedi newid yn dilyn atgyweirio’r nerfau. Ni ellid esbonio'r gwahaniaethau hyn gan ymatebion gwannach ymennydd y cleifion i gyffyrddiad. Mewn gwirionedd, roedd y gwrthwyneb yn wir: cynhyrchodd cyffyrddiad â'r llaw wedi'i atgyweirio ymatebion anarferol o gryf yn yr un ardal o'r ymennydd lle canfuwyd y mapiau bysedd wedi'u newid.

Esboniodd Dr Valyear, “Pan gaiff nerf sydd wedi torri yn y llaw ei atgyweirio’n llawfeddygol, caiff y llinellau cyfathrebu rhwng y llaw a’r ymennydd eu hadfer, ond nid yw’r cysylltiadau newydd o reidrwydd wedi’u trefnu yn yr un ffordd ag o’r blaen.

“Gall y newidiadau i’r map a welwn mewn cleifion adlewyrchu cysylltiadau wedi’u newid yn y llaw ac, yn ei dro, newid yn y patrwm o wybodaeth sy’n cyrraedd yr ymennydd. Er bod hwn yn bosibilrwydd cymhellol, ni wnaethom fesur yn uniongyrchol sut roedd y nerfau wedi ailgysylltu yn y llaw, ac efallai nad dyma'r stori gyfan. Fe wnaethon ni hefyd ganfod ymatebion anarferol o gryf yn yr ymennydd i gyffyrddiad â’r llaw wedi’i hatgyweirio, sy’n awgrymu bod yr ymennydd ei hun yn mynd trwy newidiadau gweithredol yn dilyn yr anaf.”

Gallai deall y newidiadau hyn fod yn bwysig yn y pen draw ar gyfer adferiad. Yn aml, mae adferiad yn dilyn anaf i'r nerf yn anghyflawn, gyda chleifion yn profi anawsterau parhaol gyda theimlad a symudiad ac, i lawer, poen parhaus.

Ychwanegodd Dr Valyear, “Un o brif nodau ein gwaith yw deall a yw newidiadau i’r mapiau hyn yn yr ymennydd yn helpu i esbonio adferiad cleifion. Fe wnaethon ni ganfod newidiadau clir yn yr ymennydd, ond dim perthynas glir rhwng maint y newidiadau hynny ac amhariadau synhwyraidd neu amhariadau echddygol cleifion. Felly rydyn ni nawr yn gwybod bod y mapiau'n newid, ond dydyn ni dal ddim yn gwybod beth mae'r newidiadau hynny'n ei olygu ar gyfer adferiad.

“I ateb hynny, mae angen i ni ddilyn cleifion dros amser — yn ddelfrydol gan ddechrau yn fuan ar ôl atgyweirio llawfeddygol a pharhau wrth i’r nerfau aildyfu, a thrwy adferiad a gwellhad. Gallai cyfuno delweddu'r ymennydd â dulliau mesur mwy uniongyrchol o sut mae'r nerfau wedi ailgysylltu, a sut mae cleifion yn defnyddio eu dwylo mewn bywyd bob dydd, helpu i ddatgelu pam mae'r mapiau'n newid ac a yw'r newidiadau hynny'n bwysig ar gyfer adferiad.

“Yn y pen draw, y cwestiwn clinigol mawr yw a yw'r newidiadau hyn i'r ymennydd - gan gynnwys yr ymatebion anarferol o gryf a welwn ar ôl atgyweirio nerfau — yn rhyngweithio ag adferiad ac yn cyfrannu at adferiad gweithredol ystyrlon, a sut.”

Mae'r gwaith yn mynd i'r afael â chwestiwn sylfaenol ynghylch sut mae'r ymennydd yn addasu pan fydd y cysylltiadau arferol rhwng teimlad, symudiad a'r corff yn newid — gan gynnwys ar ôl anafiadau i'r corff neu'r ymennydd sy'n tarfu ar y cysylltiadau hynny, neu pan fyddwn yn dysgu defnyddio offer a thechnolegau newydd.